Kamienie rybackie – Hartau, Hrádek nad Nisou

Dzisiejsza granica czesko-niemiecka wzdłuż Nysy Łużyckiej i Białego Potoku (Bílý potok) była w XVI wieku przedmiotem granicznych sporów pomiędzy ówczesnymi mieszkańcami Czech i Łużyc. Przyczyną waśni było łowienie ryb, których w tamtych czasach nie brakowało w płynących rzekach i strumieniach. Spory o prawa do rybołóstwa na granicznych wodach były o tyle poważne, że dochodziło do bitew pomiędzy rybakami, dla których łowienie ryb było zapewne głownym źródłem utrzymania. Podczas jednej z takich potyczek w 1564 roku jeden z rybaków stracił życie.

Postanowio po tym wydarzeniu określić prawa połowu ryb na granicznych odcinkach Nysy Łużyckiej i Białego Potoku. 24 lipca 1565 roku postawiono graniczne kamienie określające jednoznacznie która z granicznych miejscowości – Zittau czy Greffstein (Grafenstein, obecnie Grabštejn) ma prawa do połowu ryb.

źródło mapy: chartae-antiquae.cz

Z racji swojej funkcji kamienie te nazwano ‚rybackimi’ (Fischereigrenzstein, Rybářský kámen). Na każdym z kamieni wykuta była data 24 lipca 1565. Wykuty rok ‚1565’ trafia tym sposobem do mojego zestawienia „Na kamieniach i skałach – wehikuł czasu” 🙂

 

Wiadomo o istnieniu czterech kamieni rybackich na granicy – dwa stały po dzisiejszej stronie niemieckiej, dwa po dzisiejszej stronie czeskiej. Jedna para kamieni umieszczona została na rzece Nysa Łużycka, druga na Białym Potoku.

 


Rybacki kamień – Zittau (Nysa Łużycka)

[obecnie w Hartau]

Jeden z zachowanych do dzisiaj rybackich kamieni granicznych znajdował się bezpośrednio na lewym brzegu Nysy, w pobliżu dzisiejszego trójstyku granic polskiej, czeskiej i niemieckiej około 200 metrów na północ od ostatnich domostw w miejscowości Hartau. Przypuszczam, że zaznaczony pomnik („Denkst.”) na mapie z 1945 roku prawdopodobnie oznacza lokalizację tego kamienia.

źródło mapy: gk.historic.place

źródło zdjęcia: gaebler.info

W początku lat 80-tych XX wieku kamień ten został uszkodzony w wyniku prac polowych. Inicjatywą lokalnych historyków został on zabrany i poddany renowacji. Obecnie kamień stoi na placyku przy rozdrożu dróg w miejscowości Hartau (50°51’47.0″N, 14°49’10.0″E).

 

Pełny tekst inskrypcji na kamieniu brzmi:

1565 ADI
24. IVLII DER
VO ZITTAV H
EGE WASSER
DER NEISSE
NIDER WARTS
AN BEIDEN
VFFERN

Z tekstu na kamieniu („1565 ANNO DOMINI 24.JULI DER VON ZITTAU HEGEWASSER DER NEISSE NIEDERWÄRTS AN BEIDEN UFERN”) można wywnioskować, że w dół rzeki Nysy po obu brzegach prawo do połowu ryb miało Zittau.

Z drugiej strony kamienia rybackiego wykuto herb z literą ‚Z’ – oznaczające miasto Zittau.


Rybacki kamień – Greffstein (Nysa Łużycka)

[nieistniejący]

Według źródeł historycznych kamień rybacki, który dzisiaj stoi na krzyżówce w Hartau, miał swoją parę – drugi rybacki kamień graniczny po czeskiej stronie rzeki Nysy Łużyckiej. Lokalny kronikarz Morawek napisał, że na kamieniu tym wykuta była inskrypcja:

1565 A. DIE 24. IVLY GREFFSTEINISCH DES FLUSSES NEISSE HEGEWASSER AN BEIDEN VBERN

Z tekstu wynikałoby, że w górę rzeki Nysy po obu brzegach prawo do połowu ryb miało Greffstein” (obecnie jest to miejscowość Grabštejn w Czechach).

Kamień ten stał do 1866 roku. Obecnie jego losy są nieznane, prawdopodobnie został on bezpowrotnie zniszczony.

 


Rybacki kamień – Zittau (Biały Potok)

[nieistniejący]

Druga para granicznych kamieni rybackich stała nad Białym Potokiem w pobliżu miejsca zwanym „Cygański Róg” („Zigeunerwinkel“). Kamień rybacki, który stał po stronie niemieckiej miał wykutą inskrypcję:

1565 AD 24. IVLY DER VON ZITTAU HEGEWASSER DER WEISBACH VBWARTS KEGEN DER HARTAV AN BEIDE VFFERN

Napis oznaczał, że w dół Białego Potoku do Nysy prawo do połowu ryb miało Zittau.

Ten kamień rybacki stał do lat 80-tych XX wieku. Z zachowanego zdjęcia widać, że był on również dawniej słupkiem granicznym – na jego boku wykuto bowiem „D” „S” (Deutschland Sachsen).

źródło zdjęcia: gaebler.info

Obecne losy tego kamienia granicznego są nieznane.

 


Rybacki kamień – Greffstein (Biały Potok)

[obecnie Hrádek nad Nisou]

Na Białym Potoku po stronie czeskiej stał czwarty graniczny kamień rybacki.

źródło zdjęcia: gaebler.info

Kamień ten został przeniesiony i obecnie znajduje się na terenie związku wędkarskiego w mieście Hrádek nad Nisou (50°50’57.5″N, 14°51’04.0″E). Niestety kiedy przyjechałem go zobaczyć posesja była zamknięta na cztery spusty i kamień mogłem zobaczyć i sfotografować tylko zza płotu. 😦

Oryginalny tekst inskrypcji na kamieniu brzmi:

1565 AD
24. IVLY GRE
FFSTEINISCH
DER WEISBAG
HEG WASSER
GEGEN DEN
GEBURG AVF
WARTS AN BEI
DEN VBERN

Z tektu wynikałoby, że w górę Białego Potoku po obu brzegach prawo do połowu ryb miało Greffstein” (obecnie jest to miejscowość Grabštejn w Czechach).

Oglądając kamień zza płotu mogłem zobaczyć tylko jego przednią część. Na jednym ze znalezionych zdjęć widać, że na jego bokach wykuto numer ‚432b’. Rownież i ten kamień rybacki pełnił więc w przeszłości funkcję słupka granicznego.

źródło fotografii: mapio.net

Ta numeracja granicy czesko-niemieckiej została zaznaczona na XIX-wiecznych mapach katastralnych. Pozwala to na dokładne określenie, w którym miejscu stał ten rybacki kamień graniczny.


źródło mapy: archivnimapy.cuzk.cz

Porównując starą mapę katastralną z obecną mapą topograficzną wynika, że kamień rybacki z miasta Hrádek nad Nisou stał na granicy czesko-niemieckiej w pobliżu dzisiejszego słupka granicznego 5/8.


źródło mapy: statnihranice.cz

Miejsce, w którym umieszczono w XVI wieku parę kamieni rybackich nad Białym Potokiem wygląda dzisiaj niepozornie jeśli chodzi o wielkość strumienia a co za tym idzie możliwość połowu ryb. Niewykluczone jednak, że kilkaset lat temu potok ten był duzo większy.


Reklamy

Triangulacja Królestwa Saksonii – punkt nr 53 – Ruhebänke

Jeden z punktów trygonometrycznych XIX-wiecznej Triangulacji Królestwa Saksonii umieszczono na wzniesieniu Ruhebänke o wysokości 532m n.p.m.

źródło mapy: deutschefotothek.de

Wierzchołek tego wzniesienia znajduje się nieopodal przebiegającej po wschodniej stronie dzisiejszej granicy czesko-niemieckiej. Najbliższe miejscowości to Dolni Poustevna w Czechach oraz Sebnitz w Niemczech. Obecnie szczyt ten nosi nazwę Gerstenberg.

źródło mapy: mapy.cz

Podczas prac triangulacyjnych na wierzchołku postawiono kilkumetrowej wysokości kamienny obelisk.

Na obelisku znajduje się stosowna tabliczka…

… oraz można też dostrzec wykute litery ‚T P’ oznaczające ‚punkt triangulacyjny’.

Okolica wierzchołka została zagospodarowana – znajdują się tutaj drewniany stół i ławki oraz tablica informacyjna.

Obecnie praktycznie całe wzniesienie jest porośnięte lasem. Jedyną szansę na widok daje stok narciarski na północnym zboczu góry.

 


Königlich – Sächsische Triangulirung

Triangulacja Królestwa Saksonii

Punkt nr 53 II rzędu (Station 53 – Vermessungspunkt II. Ordnung)

Ruhebänke

źródło mapy: de.wikipedia.org

Pozycja GPS punktu triangulacyjnego: 50°59’39.5″N, 14°15’23.5″E

Symulacja panoramy.

Punkty osnowy w wyznaczonej z punktem „Ruhebänke” sieci triangulacyjnej (wg mapy z 1896 roku):

Nr punktu
Nazwa punktu
odległość w km azymut w stopniach
6 Valtenberg 8.9944 9.82
45 Taubenberg 15.7535 73.36
52 Grossenberg 11.3652 303.24
54 Raumberg 11.8901 152.93
55 Zschirnstein 16.5208 199.87
56 Lilienstein 14.1246 239.96

odległość i azymut w tabeli wyliczony przez autora wg pozycji GPS punktów osnowy geodezyjnej.

Symulacje panoram: udeuschle.selfhost.pro

 


 

Wokół granic miasta Trutnov – Nový Kohoutov

Jakiś czas temu znalazłem kilka artykułów opisujących inicjatywę grupy osób z miasta Trutnov, którzy udokumentowali kamienie i znaki graniczne wyznaczające w przeszłości granicę tego miasta. Według tych artykułów odnaleziono i opisano takich kamieni granicznych ponad 300 (!). Opublikowane w artykułach nieliczne zdjęcia tych kamieni pokazały mi, że warto zainteresować się tym tematem 🙂

Miasto Trutnov oznaczało swoje granice charakterystycznym symbolem w postaci splecionych liter „S T” bedącym monogramem od „Stadt Trautenau” (miasto Trutnov). Jedno miejsce z takim symbolem juz napotkałem w przeszłości – mianowicie na głazie granicznym w rejonie Čížkovy kameny.

Aby przygotować się do wyruszenia na stare granice miasta Trutnov należało znaleźć właściwą mapę. Najbardziej odpowiednią okazała się „Mapa okresního hejtmanství trutnovského” z roku 1883, na której wyraźnie zaznaczono dokąd sięgała granica Trutnova. Mapa ta była ‚bazą’ do dokładniejszego przyjrzenia się linii granicznej na XIX-wiecznych mapach katastralnych, na których zaznaczano opisy kamieni granicznych.

Cała długość granicy miejskiej Trutnova to ponad 70 kilometrów i to wcale nie po płaskim, dla mnie to za dużo jak na jeden raz. Musiałem więc wybrać jakis niewielki jej odcinek.

Wynikiem przeglądu tych map była decyzja, że mój pierwszy wyjazd dedykowany starej granicy miasta Trutnov będzie w jej południowy rejon. Miejscem startu będzie natomiast osada Nový Kohoutov. Odcinek granicy, który zamierzałem przejść wyglądał bowiem z map bardzo obiecująco.

źródło mapy: chartae-antiquae.cz


Nie ukrywam, że głownym impulsem decyzji o rozpoczęciu wędrówki własnie z osady Nový Kohoutov, był znajdujący się tutaj w przeszłości trójstyk granic dóbr. Kiedy zobaczyłem opis na mapach katastralnych znaku granicznego, który znajdował się na tym trójstyku, nie miałem juz ani chwili wahania – koniecznie trzeba to sprawdzić na miejscu. Każda z trzech map katastralnych, na których znajdował się ten trójstyk opisała znak graniczny nr 186 na swój sposób:

„+++186 SPORK TRA II555 A W C VI 1726”

„5.P.O.R.C.K.186 T.R.A.IIIIIA.W.C.VI 1726+++”

„S.P.O.R.C.K 186 T.R.A. IIIII .AWCM. 1726 +++”

źródło mapy: archivnimapy.cuzk.cz

W miejscu tego dawnego trójstyku zobaczyłem jednak jedynie szlaban na drodze prowadzącej do lasu. Szczęście jednak się do mnie uśmiechnęło. Dostrzegłem przed domem najbliższego gospodarstwa stojący duży kamienny słup (50°27’38.5″N, 15°53’42.5″E).

Dzięki uprzejmości gospodarza mogłem zobaczyć ten słup z bliska. Widoczne zachowane na słupie inskrypcje w porównaniu z opisami na mapach katastralnych pozwalały mi wywnioskować, że jest to ten kamień trójgraniczny 🙂 Słup ma trzy ściany – oryginalnie każda ze ścian zapewnie zwrócona była w kierunku wykutego na danej ścianie właściciela terenów.

Na tym kamieniu granicznym najlepiej zachowana jest strona, gdzie wykuto napis „TRAUTENAU”, czyli Trutnov.

Druga ze ściań ma widoczny napis „SPORCK”. Oznaczała ona tereny majątku należącego do hrabiego Sporka – granice tego majątku biegły w kierunku miejcowości Kocbeře.

Napisy na trzeciej ze ścian słupa granicznego są już dzisiaj nieczytelne. Z opisów na mapach katastralnych mogę wywnioskować, że był na tej ścianie umieszczony monogram „CVI” – cesarza Karola VI.


 

Po obejrzeniu słupa trójgranicznego ruszam wzdłuż starej granicy na północ. Początkowy odcinek przebiega poza ścieżkami leśnymi pośród gęstwiny lasu. Jedynym charakterystycznym ukształtowaniem terenu jest niewielki rów – jego przebieg jest zbieżny z linią starej granicy. Przy tym rowie mijam pierwszy z interesujących głazów.

Na głazie widzę wykucia: „ST”, „CVI”, „1733” oraz numer „N53”. Czyli są to oznaczenia granicy pomiędzy miastem Trutnov i włościami cesarskimi.

Na następnym z głazów wzdłuz granicy kolejne ryty – „CVI 1733”

Przez następne prawie dwa kilometry bezdroży leśnych mijam kilka kamieni i głazów granicznych z numerami malejąco od nr 43 do nr 7. Na kaieniach tych dostrzegam oprócz numeru tylko wykuty krzyż, choć być może dodatkowe ryty znajdują się pod warstwami ściółki, ale nie sprawdzam tego bo zajęłoby mi to za dużo czasu.

Numeracja na kamieniach granicznych zgadza się z numeracją na starych mapach katastralnych. Kiedy docieram w pobliże znaków granicznych od numeru 9 w dół patrzę na kamienie bardziej uważnie, gdyż na mapach przy znakach granicznych od nr 7 do nr 2 wyraźnie opisano oznaczenie „CVI” oraz „ST”:

źródło mapy: archivnimapy.cuzk.cz

Kamienia granicznego z numerem 5 prawie nie zauważam.

Dopiero uważne przyglądnięcie się temu głazowi pozwala mi dostrzec ledwo widoczne wykucia „ST”…

… oraz „CVI 1733”.

Dużo łatwiej jest z kamieniem granicznym z numerem 4. Tutaj oznaczenia graniczne „ST” oraz „CVI 1733” po drugiej stronie głazu są widoczne z daleka 😉

Następny kamień graniczny ma tylko znak krzyża oraz numer 2.

Jestem na kolejnym dawnym trójstyku. Na kamieniu widoczne są jedynie trzy krzyże.

W tym miejscu opuszczam dawną granicę i kieruję się na wschód. Po chwili jestem na żółtym szlaku turystycznym, którym docieram do malowniczego przysiółka miejscowości Hajnice.


Przysiółek ten ma tę samą nazwę – Hajnice. Szlak turystyczny przechodzi tylko jego skrajem, ale to wystarczyło by pstryknąc parę uroczych fotek 🙂

Pokaz slajdów wymaga JavaScript.


Odbijam jeszcze na znajdujące się przy tym przysiółku wzniesienie Liščí hora (609 m n.p.m.). Przecinka leśna powoduje, że ze szczytu (50°28’39.5″N, 15°54’44.0″E) mam widok w kierunku północnym na góry Krucze, Bramę Lubawską oraz Rudawy Janowickie na dalekim horyzoncie.


Żółtym szlakiem docieram ponownie na starą granicę miasta Trutnov – na jej odcinek na wschód od miejscowości Nový Kohoutov. Według map katastralnych na tym fragmencie granicy aż ‚roiło’ się od znaków granicznych z oznaczeniem „ST”. 🙂 Liczę więc na to, że choć część tych znaków się zachowała do dnia dzisiejszego…

źródło mapy: archivnimapy.cuzk.cz

źródło mapy: archivnimapy.cuzk.cz

I rzeczywiście, na tym dwukilometrowym odcinku granicy mijam kilka zachowanych kamieni granicznych. Wszystkie z nich mają postać kamiennego słupka z półokrągłym zakończeniem u góry oraz wykutymi literami „ST”.

 
Cała ta wycieczka miała niby niecałe 10 kilometrów a i tak zeszła na nią ponad połowa dnia 😉 Ale było warto i jestem przekonany, że to nie była odosobniona wyprawa na dawne granice miasta Trutnov. Na pewno kolejne będą miały miejsce.


 

Z Kohoutova do Kocbeře – „starą granicą do sąsiedniej wioski”

Przeglądając sobie stare XIX wieczne mapy katastralne terenu Czech w oko wpada mi jeden fragment dawnej granicy dóbr. Wzdłuż przebiegu granicy na mapie opisano oznaczenia kamieni granicznych praktycznie przy każdym znaku granicznym na całej długości granicy, która ma około 2-3 kilometrów.
Jest więc duża szansa, że jakieś kamienie graniczne z oznaczeniami zaznaczonymi na mapie zachowały się do dnia dzisiejszego. Postanawiam się więc tam wybrać.

źródło mapy: archivnimapy.cuzk.cz

Ten obszar na mapie obejmuje tereny leśne pomiędzy miejscowościami Kohoutov i Kocbeře. Po przyjeździe na miejsce przy wejściu do lasu mijam tablicę informacyjną opisującą wytyczoną tutaj ścieżkę edukacyjną.

Podchodzę do tablicy i zaskakuje mnie nazwa tej ścieżki edukacyjnej –  „Wzdłuż starej granicy do sąsiedniej wioski”. Z mapy na tablicy wygląda na to, że ścieżka przebiega dokładnie granicą, którą zaplanowałem przejść. 🙂

Ogromnie spodobała mi się taka inicjatywa. To pierwsza taka ścieżka edukacyjna, którą napotykam i której tematyka nawiązuje do jednych z moich największych zainteresowań – śladów starych granic. Bez tej ścieżki edukacyjnej oczywiście sam bym sobie poradził 😉 niemniej jest to super pomysł dla innych by mogli zobaczyć przy okazji spaceru stare oznaczenia graniczne i dowiedzieć się co nieco o nich. Zgubić się w lesie nie sposób, bo cała wytyczona ścieżka została oznakowana stosownymi ‚drogowskazami’. Podsumowując – pomysł z tą ścieżka edukacyjną to dla mnie rewelacja.

Z tablic informacyjnych dowiaduję się, że wieś Kocbeře została wykupiona przez harbiego Jana Sporck a granice jego majątku zostały oznaczone kamieniami granicznymi. Kamienie te były co roku sprawdzane i w razie konieczności odnawiane. Większość zachowanych kamieni granicznych na odcinku ścieżki edukacyjnej ma postać zaokrąglonego u góry słupka z napisem „SPORCK 1726”.

Kamienie graniczne są również ponumerowane. -Wykute numery na znakach granicznych były od 199 do 223 i pokrywają się z numeracją zaznaczoną na XIX-wiecznych mapach katastralnych.

Idąc wzdłuż starej granicy od wsi Kohoutov w kierunku wsi Kocbeře zerkam od czasu do czasu na stare mapy katastralne. Według nich przy znaku nr 223 znajdował się dawniej trójstyk granic dóbr.

źródło mapy: archivnimapy.cuzk.cz

Sam słupek nr 223 okazał się być ‚zaaresztowany’ przez pracowników leśnych – znajduje się on za metalową siatką ogradzającą szkółkę leśną.

W tym miejscu odbijam od ścieżki edukacyjnej, która prowadzi drogą do wsi Kocbeře. Chcę bowiem iść wzdłuż linii granicznej, która wg starych map była granicą majątku hrabiego Sporcka.

źródło mapy: archivnimapy.cuzk.cz

Ten odcinek granicy poza ścieżką edukacyjną okazał się chyba najciekawszy. 🙂 Po pierwsze granica, która szła dotychczas wzdłuż drogi odbijała poza ścieżke „w bezdroża”. Poza tym znaki graniczne miały na tym odcinku trochę inny opis niż pozostałe. Oprócz napisu „SPORCK 1726” znaki graniczne miały po drugiej stronie wykute „C.VI”, co najprawdopodobniej jest monogramem cesarza Karola VI.

Po chwili zorientowałem się dlaczego nie poprowadzono tędy ścieżki edukacyjnej „Starą granicą do sąsiedniej wioski”. Granica przebiega bowiem tutaj obszarem źródliska, gdzie momentami można się zapaść po kolana w wodzie i błocie 🙂

Poniżej mapa z zaznaczoną (czarna linia) opisaną trasą – dwukilometrowym fragmentem ścieżki edukacyjnej „Starą granicą do sąsiedniej wioski”.

źródło mapy: mapy.cz


 

 

 

 

nad Czarcią Strugą

W roku 1897 Karkonosze nawiedziła jedna z największych powodzi, która zniszczyła miejscowości w dolinach. Po tej tragedii austriaccy urzędnicy podjęli decyzję o regulacji górskich rzek i potoków, aby nie zagrażały życiu mieszkających tutaj ludzi. W 1901 roku przyszła kolej na regulację rzeki Białej Łaby oraz jej dopływów. Prace hydrologiczne rozpoczęto między innymi na strumieniu Czarcia Struga (Čertova strouha) splywającego w głębokiej dolinie (Čertův důl) po południowej stronie Małego Szyszaka w Karkonoszach.

Do budowy sprowadzono specjalnie kamieniarzy z Tyrolu. Powstał tutaj uznawany za jeden z najpiękniejszych w Karkonoszach system stopni wodnych.


źródło mapy: geoportal.gov.cz

Wdłuż potoku wytyczona została scieżka dydaktyczna. Początek ścieżki (50°44’34.0″N, 15°38’52.0″E) znajduje się przy żółtym szlaku około 150 metrów powyżej schroniska „Bouda u Bílého Labe”. Długość całej trasy z powrotem przez Hollmanovą Drogę (zaznaczona na poniższej mapie na zielono) to około 2 km.

źródło mapy: mapy.cz

Na potoku z doskonale obrobionych granitowych bloków wybudowano 43 poprzeczne stopnie i kaskady oraz 194 wzdłużne kamienne regulacje.

Oprócz licznych progów spowalniających i piękna otaczającej przyrody (obszar znajduje się w I strefie ochrony Karkonoskiego Parku Narodowego), atrakcją doliny jest rzadko spotykany nalot na kamieniach w charakterystycznym czerwonawym kolorze wywołanym przez glony z rodzaju Trentepohlia.

W górnej części uregulowanego potoku jego dno wybrukowano a brzegi wzmocniono cembrowaniem.

Budowa systemu stopni wodnych na Czarciej Strudze zajęła 2 lata i została ukończona w 1902 roku. Ogrom potrzebnych prac kamieniarskich był tak duży, że na miejscu zbudowano kuźnię, w której kamieniarzom ostrzono i naprawiano narzędzia.

Pozostałości dawnej kuźni zachowały się do chwili obecnej (50°45’08.5″N, 15°39’11.0″E).

Z materiałów dostępnych na miejcu, czyli kamienia wybudowano w kuźni piec kowalski.

Obok pieca na kamiennym bloku stało dawniej kowadło, pod które wykuto specjalną podstawę.

Na drugim z bloków wykuto otwór na wodę, gdzie schładzano wykuwane przedmioty.


Według zapisów kronikarskich, ponad połowa materiału użytego do budowy stopni wodnych na Czarciej Strudze pochodziła z kamieniołomu, który znajdował się powyżej ujścia Červenego potoku przy drodze prowadzącej ze Szpindlerowego Młyna na Przełęcz Karkonoską. Aby dowieźć kamienie na plac budowy stopni wodnych wybudowano specjalnie prawie czterokilometrową leśną drogę (zwaną dzisiaj Hollmanova Cesta), której końcowy odcinek prowadzi wzdłuż Czarciej Doliny równolegle ponad Czarcim Potokiem.


fragmenty tekstu na podstawie: karkonosze.org.pl; jelonka.com