Graniczne oznakowania opactw i zakonów w Sudetach

Na tej stronie zgromadziłem w jednym miejscu wszystkie moje informacje dotyczące historycznych oznaczeń (słupków oraz znaków naskalnych) w Sudetach związanych z zaznaczeniem granic dóbr przez opactwa i zakony. Znajdują się tu również linki do wpisów na blogu związanych z tym tematem.

Dostępne są też mapy związane z tą tematyką (jako interaktywne przewodniki „Ścieżką w bok”):

Zasięg dóbr opactwa w Broumowie.

Zasięg dóbr opactwa w Krzeszowie.




Góry Krucze

W Górach Kruczych oznaczenie granic zakonnych związane jest z opactwem cystersów w Krzeszowie oraz zakonem jezuitów z miejscowości Žacléř.

Oznaczona kamieniami granicznymi granica pomiędzy cystersami i jezuitami to przede wszystkim ponad 7-kilometrowy odcinek graniczny grzbietem Gór Kruczych  zbieżny z obecną granicą polsko-czeską pomiędzy szczytem Bogoria (obecnie słupek graniczny III/258) oraz zboczem Góry Polskiej (obecnie słupek graniczny III/265). Ten fragment granicy bowiem został ‚skatalogowany’ na XIX-wiecznych mapach katastralnych w postaci narysowania na mapach dokładnych oznaczeń wszystkich zakonnych kamieni granicznych.

źródło mapy: archivnimapy.cuzk.cz

Na trzech mapach katastralnych obejmujących wspomniany odcinek na grzbiecie Gór Kruczych, łącznie oznaczonych zostało 100 punktów gdzie znajdowały się kamienie graniczne jezuickie i cysterskie:

źródło mapy: archivnimapy.cuzk.cz

 

Obecnie (2017rok) ponoć znanych jest 15 zachowanych w całości słupków granicznych związanych z opactwem cystersów w Krzeszowie bądź zakonem jezuitów z Zaclerza. Żaden z tych znanych zachowanych kamieni granicznych nie stoi w oryginalnym miejscu. Jednak większość z zachowanych słupków nosi ślady przekucia trzycyfrową liczbą. Liczba ta związana była z nową numeracją granicy pod koniec XIX-wieku, a istniejące mapy z tego okresu pozwalają dzięki tym przekutym liczbom na ustalenie oryginalnego usytuowania tych kamieni granicznych.

Na samej dzisiejszej granicy polsko-czeskiej w Górach Kruczych kilka obecnych słupków granicznych jest na pewno skutymi dawnymi cysterskimi i jezuickimi kamieniami granicznymi. Dowodem tego są widoczne na nich ślady po oznakowaniach będące wynikiem niestarannego usunięcia dawnych inskrypcji.

Znane zachowane w całości kamienie graniczne mają następujące rodzaje rytów:


Oznaczenie graniczne opactwa cystersów w Krzeszowie – „IAG 1727”:

  • IAG – „Innocentius Abbas Grissoviensis” (Innocent Opat Krzeszowa) – monogram opata Innocenta (Innozenza) Fritscha
  • infuła i pastorał – nawiązują do uzyskanego w 1547 r. od papieża Pawła III przywileju używania przez opatów krzeszowskich insygniów biskupich
  • 1727 – początek rządów opata Innocenta Fritscha

 

 


Oznaczenie graniczne opactwa cystersów w Krzeszowie – „I(F)AG 1733”:

  • I(F)AG – pierwszy znak jest prawdopodobnie połączeniem liter ‚I’ oraz ‚F’ – przypuszczalnie monogram opata Innocenta Fritscha; ‚AG’ – „Abbas Grissoviensis” (Opat Krzeszowa)
  • 1733 – był to przedostatni rok rządów opata Innocenta Fritscha, znaczenie tej daty na słupku niewiadome (identyczna data jest na chronostychach na fasadzie kościoła klasztornego w Krzeszowie – był to rok zakończenia budowy świątyni).

 


Oznaczenie graniczne jezuitów – „IHS 1727”:

  • IHS (z krzyżem nad literą H) – godło jezuitów (grecko-łaciński monogram imienia Jezus)
  • 1727 – data
  • RSSJ – (Residentia Schatzlariensis Societatis Jesu) – dom Towarzystwa Jezusowego w Zaclerzu (Žacléř)


Następujące kamienie graniczne z Gór Kruczych, zostały opisane na blogu:

Pozostałe znane mi kamienie graniczne opactwa krzeszowskiego nie opisane na blogu (zdjęcia dzięki uprzejmości Mariana Gabrowskiego):

    • Opactwo w Krzeszowie (4 kamienie):
        • kamień z nr 562:


        • kamień z nr 565:


        • kamień z nr 571:

        • kamień z nr 572:

    • Lubawka:
        • kamień z nr 561 (do 2008 roku przed placówką Straży Granicznej; obecnie zaginiony):

        • kamień z nr 596 (szkoła, ul. Mickiewicza 4; 2008 r. – w sali nr 23; 2019 r. – korytarz szkolny):

    • Ulanowice:
        • kamień z nr 526 (przed pałacem opackim):

        • kamień z nr 550 (przed pałacem opackim):

    • muzeum w Kamiennej Górze:
        • kamień z nr 593:

       



      Pogórze Wałbrzyskie

      Dwa kamienie graniczne opactwa krzeszowskiego zostały zlokalizowane w 2019 roku na granicy administracyjnej wsi Nagórnik i Sady Górne. Na ścianie kamieni widnieje wykuty monogram „I.A.G 1731”. W wykutym roku opatem opatem był Innocenty Fritsch, stąd monogram jest skrótem od „Innocentius Abbas Grissoviensis”.



      Góry Kamienne

      Trzeci zlokalizowany w 2019 roku kamień graniczny opactwa krzeszowskiego znajduje się na zboczu Suchej Góry w masywie Lesistej Wielkiej. Na kamieniu po słowie ANNO znajduje się wykuty monogram I(F).A.G będący skrótem od „Innocentius Abbas Grissoviensis” oraz data 1731 czyli rok kiedy opatem był Innocenty Fritsch.

      W 2020 roku w Czarnym Lesie odnalezione zostały 2 kamienie graniczne opactwa krzeszowskiego z inskrypcją „I(F)AG 1733”

       



      Góry Jastrzębie

      XIX-wieczne mapy katastralne pokazują, że granice dóbr opactwa w Krzeszowie były oznaczone również wzdłuż granicy na północno -zachodnim stoku Jańskiego Wierchu – góry przypisywanej już do Gór Jastrzębich. Oznaczenia tutaj miały postać „BAG”. Widniejąca w jednym miejscu data 1748 pozwala wysnuć wniosek, że skrót „BAG” oznacza „Benedictus Abbas Grissoviensis” – monogram opata Krzeszowa z tego roku, którym wtedy był Benedikt II Seidel.

      źródło mapy: archivnimapy.cuzk.cz

      Podczas przejścia granią Jańskiego Wierchu nie zauważyłem żadnych śladów zaznaczonych na mapie granicznych oznaczeń dóbr zakonnych. Jedyną widoczną ‚poszlaką’ są dwa kamienie, na których widoczne są ryty z numerami ’12’ oraz ’13’, która to numeracja zgadza się co do lokalizacji z numeracją na mapie.



      Brama Lubawska

      Na kamieniu trójgranicznym stojącym na bezimiennym wzgórzu nad wsią Paprotki wykuto monogram ‚B A G’ oraz datę ‚1751’. Strona kamienia, na której wykuto te inskrypje zwrócona jest w stronę dawnych dóbr wsi Bukówka, która w owym czasie była w posiadaniu klasztoru krzeszowskiego którego opatem był wtedy Benedikt II. Seidel. Dlatego monogram ‚B A G’ mozna zinterpretować jako „Benedictus Abbas Grissoviensis.”.



      Karkonosze

      Interesujący ślad znalazłem na XIX-wiecznych mapach katastralnych obejmujących wschodni skraj Karkonoszy.  Na jednej z map obejmującej teren dzisiejszego miasteczka Žacléř naniesiono w miejscu na granicy oznaczenia ‚DAG 1738’ oraz ‚IHS R.S.’, czyli cysterskie (krzeszowskie) oraz jezuickie.

      źródło mapy: archivnimapy.cuzk.cz

      To miejsce to dzisiejsza granica polsko-czeska pomiędzy słupkami 9/7 oraz 9/8.

      W tym miejscu po stronie polskiej znajduje się skała. Opisy na mapie katastralnej mogą oznaczać wyryte na tej skale znaki graniczne. Nie znalazlem jednak żadnych widocznych śladow na tej skale, co nie oznacza że znaków na niej nie ma – skała jest dzisiaj w dużej części porośnięta mchem może więc po nim skrywana jest ta tajemnica opisana na mapie?

       

      Na wspomnianych mapach katastralnych można też zauważyć symbol przypominający serce z krzyżem (czyli symbol jezuitów), który zaznaczony został na mapie w miejscu, gdzie dzisiaj przebiega granica polsko-czeska na odcinku pomiędzy słupkami IV/17 – 17/2. Nie zauważyłem jednak jakiegokolwiek zachowanego śladu tego symbolu.

      źródło mapy: archivnimapy.cuzk.cz



      Góry Stołowe

      W Górach Stołowych graniczne oznaczenia dóbr zakonnych związane są m.in z opactwem Broumov. Granica była oznaczana symbolem oznaczającym dźwigar (brzewno), czyli pniem drzewa pozbawionym gałęzi.

      Symbol ten jedną z dwóch części herbu Opactwa Broumowskiego, który przypomina o spotkaniu św. Wojciecha z księciem Bolesławem II w czasie polowania.

      źródło ilustracji: klasterbroumov.cz

      Spora część znaków granicznych opactwa broumowskiego była oznaczana trzyliterowym monogramem. Pierwsza litera była inicjałem imienia opata w czasach postawienia kamienia/znaku granicznego a dwie kolejne litery ‚AB’ były skrótem od „Abbas Brzevnovensis” czyli „Opat Brzewnowa” (*).

      (*) – Opactwo w Broumowie było prepozyturą opactwa w Brzewnowie, stąd interpretacja historyków liter ‚AB’ jako ‚Abbas Brzevnovensis’ (Opat Brzewnowa) a nie ‚Abbas Braunensis’ (Opat Broumova).

       

      Unikalnym w skali całych Sudetów są oznaczenia pod urwiskiem skalnym przy obecnym znaku granicznym 182/6. Granica opactwa broumowskiego została w tym miejscu oznaczona dwukrotnie: monogramem „OAB” oraz monogramem „BAB”.

      Oznaczenia granicy opactwa broumowskiego można napotkać również na niebieskim szlaku z Pasterki w stronę Machowskiego Krzyża. W miejscu gdzie szlak dochodzi do granicy, na skale przy słupku granicznym 180/22B dostrzec można dwa wykute symbole brzewna.

      Kilka zakonnych znaków granicznych można znaleźć również na głazach wzdłuż granicy polsko-czeskiej biegnącej po zboczu góry Biała Skała w okolicach Radkowa:

       

      Kilkanaście słupków granicznych zachowało się na dawnej zachodniej granicy opactwa broumowskiego w miejscu zwanym „Nad studánkou”. Kamienne słupki z wykutym symbolem brzewna mają tutaj róznorodny kształt.

      Ślady oznaczania zachodniej granicy opactwa broumowskiego można również znaleźć w okolicy wzniesienia „Mračný vrch„.

      Jeden ze słupków granicznych opactwa broumowskiego znajduje się w osadzie Ostaš. Słupek nietypowy, gdyż ma kształt prostokątny ze zdobieniami na wszystkich czterech ścianach.

      Aż trzynaście znaków granicznych opactwa wykutych w większości na głazach znajduje się na północno-wschodniej części podnóża góry Ostaš, w rejonie wzniesienia Rovný oraz poniżej tzw. Kocich Skał (Kočičí skály).

      Na jednej z czeskich grup dyskusyjnych odnajduję informację, że pobliżu miejscowości Vernéřovice zachował się słupek graniczny opactwa w wykutym monogramem „S.A.B 1773”:

      źródło zdjecia: facebook.com

      Zasięg wpływów opactwa broumowskiego był widoczny również na kamiennych krzyżach, na których umieszczano herb opactwa. Takie krzyże można napotkać m.in. w osadzie Řeřišný oraz na wierzchowinie Broumowskich Skał (Pánův kříž). Jeden z takich krzyży na pewno pełnił rolę znaku granicznego, gdyż zostało to zaznaczone na mapie katastralnej:

      źródło mapy: archivnimapy.cuzk.cz

      Jest to kamienny krzyż na przełęczy Honské sedlo.

      Na cokole tego krzyża wykuto herb opactwa broumowskiego oraz monogram „P A B”

       

       



      Góry Suche

      Północna granica opactwa w Broumowie, która biegnie w Górach Suchych obecną granicą polsko-czeską była również w wielu miejscach oznaczona kamieniami.

      źródło mapy: oldmaps.geolab.cz

      Jeden z kamieni granicznych znajduje się niedaleko dawnego drogowego przejścia granicznego Golińsk-Starostin.

      Pozostałe zachowane tutaj kamienie graniczne opactwa oraz najbardziej znany tzw. Trójpański Kamień na trójstyku dóbr opisałem we wpisie „Na północnej granicy dóbr opactwa broumowskiego”.



      Góry Bardzkie

      Kamienie graniczne, które można napotkać w południowej części pasma Gór Bardzkich związane są z granicami dóbr opactwa w Kamieniu Ząbkowickim. Kilka z nich z wyrytą datą „1755” zachowało się w okolicy wzniesienia Grodzisko.

      Słupki posiadają ryt  „TAC”, który oznacza „Tobias Abbas Camenzensis” (Tobiasz opat kamieniecki) – monogram opata Tobiasza Stusche.

       

      Na drugiej stronie tych kamieni granicznych znajduje się inskrypcja „CVC/N/1755” oznaczająca prowdopodobnie granicę ówczesnych właścicieli wsi Podzamek (Neudeck).

      Kamienie z inskrypcją „TAC”, ale wyrytą starszą datą „1746” miały znajdować się na grzbiecie Gór Bardzikich bardziej na północ, w okolicy Ostrej Góry. Te kamienie po drugiej stronie miały wyryte „BP/K/1746”, określających granicę właścicieli wsi Wojciechowice (Konigshain).

      Autor zdjęcia: Stanisław Bohuń



      Góry Sowie

      Na jednej ze scian kamienia trójgranicznego stojącego w Górach Sowich na przełęczy pomiędzy górami Trześnik i Rozstaj wykuto herb opactwa z Henrykowa.



      Góry Izerskie

      Na Grzbiecie Kamienickim granica obszaru leśnego zwanego „Mniszym Lasem” została wyznaczona kamieniami granicznymi z herbem opactwa krzeszowskiego, mającego prepozyturę w Cieplicach i do którego Mniszy Las przynależał. Tarcza herbowa cystersów na tych kamieniach granicznych była najprawdopodobniej malowana. Znane są zachowane kamienie graniczne z numerami XXV, XXVI, XXVII, XXX (stan na koniec 2020roku).



      Pogórze Kaczawskie

      Na południowej granicy tzw. Mniszego Lasu w Parku Krajobrazowym Chełmy zachowały się trzy kolumny graniczne (jedna z nich jest uszkodzona) z widoczną wykutą datą 1541 oraz pastorałem. Obszar Mniszego Lasu należał w owym czasie do opactwa cystersów z Lubiąża.



      Wysoki Jesionik (Hrubý Jeseník)

      Na najwyższym szczycie tego pasma w Sudetach – górze Pradziad (Praděd) zachował się trójgraniczny kamień z 1721 roku. Na tym kamieniu wykuto herby trzech państw, których granice się stykały w tym miejscu. Jednym z właścicieli był zakon krzyżacki z Bruntálu, którego symbolem był czarny krzyż.

      Herb zakonu został zaznaczony przy tym punkcie granicznym na XIX-wiecznej mapie katastralnej.

      źródło mapy: archivnimapy.cuzk.cz

      Herb ten wykuto na wschodniej stronie kamienia granicznego.

      Pólnocna strona kamienia ma wykuty symbol biskupiej mitry oznaczającej, że tereny od tej strony należały do Księstwa Nyskiego biskupów wrocławskich.

      Herb zakonu krzyżackiego z Bruntálu znajduje się również na kamieniu granicznym z 1681 roku, który stoi na górze Vysoká hole.

      źródło mapy z 1846 roku: archivnimapy.cuzk.cz