Słupek graniczny nr 1123

Idąc sobie granicą polsko-czeską w Górach Złotych docieram na przełęcz pomiędzy Jawornikiem Wielkim i Jawornikiem Małym. Tutaj przy słupku nr III/7 granica zmienia kierunek pod kątem ostrym, tworząc swego rodzaju ‚klin’ na terytorium Polski.

źródło mapy: statnihranice.cz

Kilkadziesiąt metrów od tego załamania granicy, po stronie polskiej stoi jeszcze jeden słupek.

Nie znajduje się on w linii obecnej granicy, jednak dokładnie przyglądając się jemu można dostrzec resztki malowania identycznego jak słupków granicznych.

Ledwo bo ledwo ale można też wypatrzeć na tym starym słupku ślady namalowanej litery ‚P’…:

… oraz ‚CS’:

Czyli był to słupek granicy polsko-czechosłowackiej. Co więcej, na dole słupka tuż przy ściółce leśnej wykuty numer ‚1123’.

Mapa topograficzna z 1880 roku pokazuje, że słupek nr 1123 stał na załamaniu granicy na przełęczy między Jawornikami.

źródło mapy: deutschefotothek.de

Pozostało tylko dowiedzieć się dlaczego ten stary słupek graniczny stoi dziś kilkadziesiąt metrów od granicy 🙂


Odpowiedź znalazłem w archiwach – w tym miejscu w 1958 roku nastąpiła niewielka wymiana gruntów w ramach korekty granicy polsko-czechosłowackiej. Co umieszczono w ówcześnie sporządzonym wykazie zmian przebiegu linii granicy pod pozycją nr 53.

„W rejonie p.Złoty Stok (…) wiedzie nowo projektowana linia granicy od podwójnego znaku Nr 10/14 po skraju drogi do znaku Nr 12/2; tak aby droga przypadła PRL” – „PRL otrzymuje 0,1 ha”

źródło dokumentu: archiwum MSZ

Zmiana przebiegu granicy była na tyle niewielka, że dopiero po przeczytaniu tego fragmentu dokumentu z archiwum dostrzegłem ją na mapie z 1930 roku z tą samą numeracją słupków granicznych zastosowaną w wykazie zmian. Obecna granica idzie przy drodze zaznaczonej na tej mapie na prawo równolegle do zaznaczonej granicy pomiędzy słupkami nr 11 i 12.

źródło mapy: deutschefotothek.de

Ostatecznie wątpliwości rozwiewa dokładna przedwojenna mapa graniczna z zaznaczoną drogą oraz wszystkimi słupkami od 10/14 do 12/2 wspomnianymi w wykazie zmian przebiegu granicy.

źródło mapy: archiwum SG

Słupek nr 12 na powyższych dwóch mapach to ten sam co zaznaczony jako 1123 na mapie z 1880 roku. Po nałożeniu fragmentu przedwojennej mapy granicznej na obecną mapę graniczną widać wyraźnie dokonaną zmianę granicy.

Słupek nr 1123 wyznaczał granicę do 1958 roku po czym po korekcie linii granicznej został „zapomniany” i do dziś stoi w swoim starym miejscu.

I bardzo dobrze, bo o ile mi wiadomo wszystkie słupki zostały usunięte ze starych miejsc przebiegu granicy gdzie nastąpiła korekta granicy polsko – czechosłowackiej w 1958 roku.

Nie licząc zachowanych znaków na starej granicy sprzed 1958 roku, które były wykute na skałach (np. na górze Kocierz w Karkonoszach), wyglądałoby, że ten słupek z wykutym numerem 1123 jest…

prawdopodobnie jedynym zachowanym słupkiem stojącym w oryginalnym miejscu przebiegu granicy polsko-czechosłowackiej sprzed korekty w 1958 roku. Co cenniejsze, na słupku zachowany jest oryginalny numer z XIX-wiecznej numeracji granicy.

 


Posiadając już niezbędną wiedzę o słupku nr 1123 nadarzyła się okazja by pojechać ponownie w to miejsce i poczynić kilka dodatkowych obserwacji.

Zdjęcie słupka III/7 od południa z zaznaczoną obecną linią graniczną (kolor niebieski) oraz linią graniczną sprzed 1958 roku (kolor czerwony). Z lewej strony (w powiększeniu) lokalizacja słupka nr 1123.

Na szczycie słupka III/7 oprócz namalowanego obecnego przebiegu linii granicznej widać wykuty inny przebieg. Nie jest on jednak zbieżny z przebiegiem granicy w tym miejscu sprzed korekty, tak więc słupek III/7 musiał być przeniesiony w to miejsce po 1958 roku (i zastąpił słupki zaznaczone jako 12/1 i 12/2 na przedwojennej mapie granicznej).

Przy słupku 6/21, po jego prawej stronie (patrząc w stronę słupka III/7) widać wyraźnie niwelację terenu zbieżną ze starą linią granicy (kolor czerwony) w stronę słupka nr 1123. Kolor niebieski – obecna linia granicy.

 

Hraničky (Grenzdorf) [zn.]

Przełęcz Gierałtowska w Górach Złotych. Koło słupka granicznego III/29 przechodzę na czeską stronę…


Hraničky (Grenzdorf)

W 1785 roku przy granicy założona zostaje osada Grenzdorf.

źródło mapy: historic.place

Zamieszkała głównie przez Niemców osada rozrasta się. Na początku XIX wieku stało to 27 domów, w których mieszkało 281 osób.

Wtedy to we wsi zbudowano kapliczkę (przebudowaną później na kościół).

Przed II wojną światową we wsi Grenzdorf funkcjonowały dwie gospody, były również dwa sklepy oraz szkoła.

Po drugiej wojnie światowej wszystkich niemieckich mieszkańców wysiedlono. Nazwę osady zmieniono na Hraničky. Ciężkie warunki zagospodarowania się tutaj spowodowały, że nie było nowych chętnych do osiedlenia się po wojnie.

Los przypieczętowało sąsiedztwo granicy polsko-czechosłowackiej i ogromne utrudnienia z tym związane. Wieś widoczna jeszcze na zdjęciu lotniczym z 1953 roku…

źródło zdjęcia lotniczego: kontaminace.cenia.cz

… oraz zaznaczona na mapie z 1952 roku…

źródło mapy: archivnimapy.cuzk.cz

… pod koniec lat pięćdziesiątych XX wieku zostaje zrównana z ziemią.


Dzisiaj Hraničky to gdzie okiem sięgnąć łąki.

Na łąkach wiosną dominuje kolor zielony…

… natomiast w lecie kolor łąk zamienia się na żółty.

Z dawnej wsi ocalał tylko jeden dom.

Po pozostałych domostwach rozrzucone pośród łąk jedynie ślady fundamentów.

Przy lesie jeden z dwóch dawnych wioskowych stawów.

W miejscu, gdzie znajdował się kościół stoi odrestaurowany w 2013 roku krzyż.


źródło starych fotografii: dolny-slask.org.pl

fragmenty tekstu na podstawie: wikipedia.org, tablica informacyjna w dawnej wsi Hraničky

Kościół w Orłowcu

Trzysta trzydziesty ósmy kilometr Głównego Szlaku Sudeckiego – stoję przed kościołem św. Sebastiana we wsi Orłowiec w Górach Złotych (50°23’16.0″N 16°51’27.0″E).

Przed kościołem stoi krzyż a na nim napis „Es ist vollbracht Joh. 19.50”.

Zaglądam na teren kościoła.

Przy bramie wybudowana została kaplica (kostnica).

Kościół obecny kształt uzyskal w XVIII i XIX wieku.

Do środka kościoła nie wszedłem – było zamknięte, a przez okienko niewiele widać 😦 Przeszedłem się więc tylko dookoła budowli.

Teren wokół kościoła otoczony jest murem, wewnątrz którego dawniej znajdował się cmentarz.

Dzisiaj stare nagrobki zostały zebrane i postawione przy wewnętrznej stronie muru.

Wrzosówka (Heidelberg) [zn.]

Było już dość późno, kiedy wędrując w maju granicą w Górach Złotych, pomiędzy Przełęczą Lądecką i górą Borówkowa wyszedłem sobie na łąki ciągnące się po polskiej stronie.

Obiecałem sobie wtedy, że spenetruję tą okolicę przy następnej okazji. Nadarzyła się ona dwa miesiące później – w lipcu. 🙂

Co mnie tutaj przyciągnęło? Nieistniejąca wioska Wrzosówka, zwana przed wojną Heidelberg.

źródło mapy: historic.place

Początki wsi sięgają XVI wieku, w 1736 roku Wrzosówkę kupiło miasto Lądek. Na początku XIX wieku była to niewielka osada leśna zamieszkana przez 26 mieszkańców. W drugiej połowie XIX wieku poprowadzono przez wieś szlak turystyczny z Lądka-Zdrój na górę Borówkowa, w związku z czym nastąpił rozrost wsi, głównie w celach letniskowych. W 1867 roku mieszkało tu 115 osób.

Los wsi po II wojnie światowej przypieczętowała bliskość granicy. Na mapie lotniczej z 1953 roku można dostrzec jeszcze zabudowania Wrzosówki, jednak jej przyszłośc była już przesądzona – niezasiedlona wieś przestała istnieć.

źródło mapy: kontaminace.cenia.cz


Kościół pw. św. Karola Boromeusza we Wrzosówce.

Z dawnej Wrzosówki ocalał kościółek (50°22’50.0″N, 16°54’12.0″E).

Aż do końca XX wieku powoli ulegał degradacji.

W 2001 roku kościółek przejęli okoliczni strażacy. Został on odnowiony i w miejscu tym corocznie organizowane są powiatowe uroczystości z okazji Dnia Strażaka.

A skoro strażacy, to ich patron – św. Florian też musiał pojawić się we Wrzosówce 🙂


Wśród łąk i otaczającego lasu udało mi się wypatrzeć kilka pozostałości po dawnych gospodarstwach Wrzosówki.


źródło starych fotografii: dolny-slask.org.pl

fragmenty tekstu na podstawie: tablica informacyjna przy kościele w Wrzosówce

Ruženec (Rosenkranz) [zn.]

Przełęcz Różaniec (50°24’12.5″N 16°52’16.5″E) jest najniżej położonym przejściem w głównym grzbiecie Gór Złotych – 583m n.p.m.

Tędy w XVI wieku prowadziła najdogodniejsza droga ze Złotego Stoku do osad leżących nad rzeką Biała Lądecka. Znaczenie tego traktu zmalało po 1855 roku, kiedy powstała droga pomiędzy Złotym Stokiem i Lądkiem-Zdrój przez przełęcz Jaworową. Jednak aż do 1945 roku była to ciągle ważna droga lokalna, której ruch nie był niczym zmącony wytyczoną w międzyczasie granicą.

Z tą drogą nierozerwalnie związana została osada Rosenkranz która powstała przy przełęczy – w 1869 roku liczyła ona 63 mieszkańców w 11 domach.

źródło mapy: historic.place

W osadzie zaraz przy granicy znajdował się kościół i funkcjonowała gospoda.

źródło mapy granicznej: Archiwum SG

Tuż przed wybuchem II wojny światowej ludność w osadzie Rosenkranz zmalała do 34 osób. Po wojnie wysiedlono ludność niemiecką a granica (i w konsekwencji droga przez Przełęcz Różaniec) została zamknięta na prawie 50 lat…

Ludność w osadzie Rosenthal (przemianowanej po wojnie na Ruženec) od początku istnienia wsi żyła z drogi i turystów nią podążających. Uszczelnienie granic i problemy z zasiedlaniem przy granicy spowodowało, że wieś przestała fizycznie istnieć juz na początku lat pięćdziesiątych XX wieku, co widać na zdjęciu lotniczym i mapie z tego okresu.

źródło zdjęcia lotniczego: kontaminace.cenia.cz

źródło mapy: archivnimapy.cuzk.cz


Dzisiaj z dawnej zabudowy wsi ostał się tylko jeden dom.

Pozostałe domostwa to już tylko wspomnienie.

Po kościele i gospodzie dzisiaj ani śladu.

źródło mapy: deutschefotothek.de

Jednak ciągle w gąszczach zarośli można wynaleźć ślady, że kiedyś mieszkali tu ludzie.


fragmenty tekstu na podstawie: tablica informacyjna na przełęczy Różaniec

źródło starych fotografii: zanikleobce.cz