U Trzech Panów (U trí pánu)

Miała to być zaplanowana maksymalnie półgodzinna szybka przedwieczorna wędrówka „Do Trzech Panów”. Skończyło się na prawie trzech godzinach przeszukiwania poboczy dróg leśnych i powrocie do samochodu po zmroku. Ale tak to jest jak się wypatrzy w drodze powrotnej XVII-wieczne kamienie graniczne stojące ciągle na swoim miejscu. Taka okazja nie nadarza się na co dzień…


„U Trzech Panów” (U trí pánu) to nazwa rozdroża leśnego, które znajduje się około 1 kilometra na północ od osady Polesí w Górach Łużyckich (50°48’26.5″N, 14°48’18.5″E).

źródło mapy: geoportal.gov.cz

Na tym rozdrożu oprócz leśnych dróg stykały się również trzy granice majatków.

źródło mapy z 1834 roku: archivnimapy.cuzk.cz

W miejscu trójstyku granic zachował się półmetrowej wysokości trójkątny piaskowcowy kamień graniczny.

Na każdej z trzech ścian kamienia granicznego wykute zostały monogramy właścicieli dóbr:

FAGB: František Antonín Berkov – właściciel Jablonnégo v Podještedí

CRFVB: Kryštof Rudolf z Bredova – wlasciciel Lemberka

AMGZT: Adam Matthias z Trauttmansdorff-Weinsberg, wlasciciel Grafenstein (Grabštejn)

Na kamieniu widnieje data „1680”.

 

Ściany kamienia granicznego prócz monogramów zawierają równiez wykute symbole, które były głównym elementem herbów szlacheckich rodów, do których należąły ziemie.

Dwie skrzyzowane galezie były częścią herbu szlacheckiego rodu Berkov. Herb szlacheckiego rodu Bredov zawiera wojenną drabinę z trzema pretami. Symbolem szlacheckiego rodu Trauttmansdorff była natomiast szesciolistna róża.

szkice na podstawie: wikipedia.org

 


Kamień stojący na trójstyku „U Trzech Panów” nie jest jednym zachowanym sladem dawnych granic w tej okolicy. Przeszedłem się wzdłuż linii granic dóbr odchodzących od tego miejsca i okazało się że starych kamieni granicznych ostało się całkiem sporo.

Idąc na południe od trójstyku, napotykam tylko jeden ciekawy kamień graniczny stojący przy drodze leśnej.

Od strony drogi kamień ten ma tylko wykuty krzyż.

Natomiast z drugiej strony prócz daty „1764” wykuty jest symbol. Porównując z herbami rodów szlacheckich – wykuty symbol najbardziej zblizony jest do drabiny, więc oznaczałby on ziemie rodu Bredov.

 


Kolej na granicę biegnącą od trójstyku z kierunku południowo-wschodnim. Tutaj przy drodze leśnej stoją dwa kamienie z datą „1731”.

Przez długi odcinek żadnych kamieni już nie napotkałem. Zamierzałem powoli wracać do osady Polesi, kiedy w pewnym momencie dostrzegłem kamień dużo wyższy od dotychczasowych.

Kamień okazał się być granicznym z datą „1686”. Po obu jego stronach wykuto dodatkowo monogramy – „?NG VB” oraz „RWC ZT”. Dodatkowo na samym dole dokuto datę „1930”.


Zachęcony tym ‚znaleziskiem’ XVII-wiecznego kamienia granicznego, postanowiłem przejść się jeszcze w trzecim kierunku wzdłuż granicy dawnych dóbr, czyli na północ od miejsca „U Trzech Panów”.

Ten odcinek graniczny okazał się całkowitym zaskoczeniem dla mnie, gdyż wzdłuż całej drogi napotkałem kikanaście (!) kamieni granicznych. Wszystkie z nich miały oznaczenia granicy majątków oraz datę „1723”:

G – ‚Gabel’ (obecnie Jablonné v Podještedí)
GS -‚Grafenstein’ (obecnie Grabštejn)

Oznaczenia były albo parami kamieni granicznych po obu stronach drogi, bądź po dwóch stronach kamiennego słupka granicznego.

Pokaz slajdów wymaga JavaScript.

W pewnym momencie zauważyłem kamień graniczny, który stał w pewnym oddaleniu od drogi leśnej ukryty w świerkach.

Na tym kamieniu, w odróżnieniu od pozostałych napotkanych wyryto datę „1688” oraz monogram „GT”:

Dotarłem w pewnym momencie do głazu z wyrytymi trzema krzyżami. Okazało się po przejrzeniu starych map, że był tutaj kolejny trójstyk granic dóbr. Okazało się również, że… zabrakło mi dnia by pójść dalej wzdłuż granicy.

 


 

Reklamy

Chřibský hrádek (Burgstätte Karlstein)

Na pograniczu regionu Gór Łużyckich i Czeskiej Szwajcarii nad brzegiem na skalistej krawędzi doliny, w której płynie Doubický potok zachowały się pozostałości dawnego skalnego zamku (50°52’23.0″N, 14°27’07.0″E). Na jego temat nie zachowały się żadne historyczne wzmianki z źródłach pisanych, nie wiadomo nawet jak go oryginalnie nazywano. Obecnie nosi on nazwę Chřibský hrádek.

Na przedwojennych mapach to miejsce oznaczano jako Karlstein. Czasami spotykano też nazwę Wüstes Schloss.

źródło mapy: czippe.homepage.t-online.de

Przypuszcza się, że pierwotnie mogła to być rezydencja myśliwych założona przez legendarnego Cherube Berka na początku XIII wieku, lub była to twierdza na starej „Łużyckiej Drodze”. Znalezione tutaj fragmenty przedmiotów pozwalają szacować istnieje tego zamku w drugiej połowie XIII wieku. Zakłada się również, że zamek ten został opuszczony w okresie husyckim około 1425 roku.

Najstarszym znanym widokiem ruin zamku Chřibský hrádek jest rycina autorstwa Karla Brantla, która powstała przed 1840 rokiem.


źródło zdjęcia: czippe.homepage.t-online.de

Zamek został zbudowany na wysokim klifie, którego południowa ściana schodzi około 30 m do doliny. Dzisiaj dolina jest porośnięta lasem, lecz zdjęcie z 1930 roku pokazuje, że jeszcze na początku XX wieku skała była widoczna w całej okazałości.

źródło zdjęcia: czippe.homepage.t-online.de

 

Północna strona skały na której stał zamek góruje niewiele ponad 7 metrów nad otoczeniem.

Po tej stronie zamek był chroniony przez wał i dwa płytkie rowy, między którymi znajdował się mały budynek służący prawdopodobnie do celów gospodarczych.

Sam zamek stanowiła natomiast jedynie pojedyncza budowla na planie prostokąta.

szkic na podstawie rysunku na tablicy informacyjnej przy drodze na Chribsky hradek

źródło szkicu: hrady.cz

Na szczycie skały po dawnej budowli zamku zachowało się wgłębienie o wymiarach około 5×7 metrów i głębokości około 1.5 metra.

Na wschodniej ścianie we wgłębieniu wykuta wnęka. Mógła ona służyć oryginalnie za palenisko (kominek).

Na lewo od wykutej wnęki widnieje w rogu wyryta data ‚1698’.


fragmenty tekstu na podstawie: luzicke-hory.cz


Granica krajów libereckiego i usteckiego…

Zastanawiałem się jak przejść ‚nietypowo’ przez Góry Łużyckie w Sudetach. Pomysł podsunęła mi mapa topograficzna, na której zobaczyłem, że czeska część tego pasma górskiego jest ‚przecięta’ administracyjną granicą dwóch ‚krajów’: libereckiego i usteckiego (czeski ‚kraj’ to taki odpowiednik polskiego województwa).


źródło mapy: geoportal.gov.cz

Przebieg tej dzisiejszej granicy administracyjnej pokrywa się z przebiegiem granic zaznaczanych na historycznych mapach, dlatego też miałem nadzieję, że zobaczę ‚w terenie’ jakieś zachowane ślady dawnych granic. Nie myliłem się bo rzeczywiście jest trochę ciekawostek po drodze. Ich lokalizację zaznaczyłem żółtymi kółkami na mapie powyżej (czerwona linia to granica administracyjna krajów libereckiego i usteckiego).

 


„Trojhran / Dreiecker”

Punktem ‚zerowym’ czyli startem wędrówki był trójstyk granic krajów libereckiego i usteckiego z granicą czesko-niemiecką. Znajduje się tutaj skałka zwana „Trojhran / Dreiecker” z szeregiem wykutych dat będących śladem dawnego wyznaczania granic. „Trojhran / Dreiecker” przedstawiłem w osobnym wpisie.


Pěnkavčí vrch

Granica administracyjna krajów libereckiego i usteckiego przecina górę Pěnkavčí vrch. Ten odcinek granicy wydawał się warty dokładniejszego spenetrowania ze względu na to, że na mapach katastralnych z 1846 roku naniesiono sporo opisów znaków granicznych, które się tutaj znajdowały. Według tych map mogłem spodziewać się kamieni granicznych z wykutym monogramem ‚RE’ będącym skrótem od ‚Reichstadt’ (jest to dzisiejsza miejscowość Zákupy) z datą 1750 (oraz 1733).


źródło mapy: archivnimapy.cuzk.cz

Na miejscu orientuję się, że przejście przez północny stok góry wzdłuż granicy administracyjnej okazałoby się zbyt czasochłonne. Próbuję więc znaleźć alternatywną drogę na szczyt od niebieskiego szlaku turystycznego. Po obejściu zbocza widzę, że droga na szczyt została już wytyczona przez innych 🙂

Na początek nie odmawiam sobie znalezienia wierzchołka góry Pěnkavčí vrch (50°50’53.5″N, 14°36’39.5″E). Powód jest prozaiczny – podawana wysokość tej góry to 792m n.p.m., czyli tylko metr niżej od góry Luž, która leży na granicy czesko-niemieckiej i jest najwyższą w Górach Łużyckich. Oznacza to, że Pěnkavčí vrch jest najwyższą górą w Górach Łużyckich leżącą w całości w Czechach….

Sam ‚szczyt’ nie jest jednak imponujący: 🙂

Wracam na linię granicy administracyjnej. Na południowym stoku góry Pěnkavčí vrch dostrzegam kilka słupków granicznych.

Górna część słupka została skuta (tu się pewnie znajdował monogram ‚RE’), zachowała się jednak wykuta data ‚1750’.

Kolejny słupek graniczny. Na nim również została tylko wykuta data ‚1750’ tym razem po obu stronach słupka.

Kilkadziesiąt metrów dalej w dól zbocza fragment kamienia wyglądający na ułamany słupek graniczny.

Po dokładnym przyglądnięciu się zachowanemu trzonowi słupka widać, że pod skuciami była kiedys na słupku data – wygląda mi ona na 1733(?).

Wykute daty na słupkach granicznych są tymi, które zaznaczono na XIX-wiecznych mapach katastralnych. Pěnkavčí vrch okazał się więc sukcesem jeśli chodzi o znalezienie zachowanych śladów starych granic. 🙂

 


Granica administracyjna krajów libereckiego i usteckiego w pewnym fragmencie biegnie wzdłuż niebieskiego szlaku turystycznego. Szlak ten ma nazwę „Modrá Hřebenovka” (czyli „Niebieska Grzebieniówka”) i jest podobno najdłuższym oznakowanym szlakiem grzbietowym w Czechach wytyczonym przed ponad stu laty jako „Blauer Kammweg”. Przy tym szlaku widzę kilka oznakowań granicznych, są to jednak kamienie bez żadnych opisów.

Pokaz slajdów wymaga JavaScript.

Nie odmawiam sobie na krótkie odbicie do punktu widokowego „Pětikostelní kámen”:

Niebieski szlak żegnam w miejscu, gdzie przecina on drogę krajową nr 9. Granica administracyjna biegnie stąd pod górę w stronę bezimiennego wzgórza, który okazuje się kolejnym całkiem niezłym na mojej trasie punktem widokowym (50°50’14.5″N, 14°35’28.5″E).


Pod Jelenią Skałą (Pod Jelení skálou).

Granica administracyjna krajów libereckiego i usteckiego doprowadza mnie na rozdroże zwane ‚Pod Jelenią Skałą’ (50°50’21.5″N, 14°34’30.5″E). W tym miejscu zbiegały się trzy historyczne granice dóbr. Postawiony został tutaj na początku XVIII wieku kamienny trójpański słup, który wyznaczał miejsce trójstyku granic dworów: Tolštejn (Tollenstein), Zákupy (Reichstadt), Česká Kamenice (Böhmisch Kamnitz). Po drugiej wojnie światowej trójpański słup niszczał.


żródło fotografii: luzicke-hory.cz

W 1999 roku słup został skradziony, ostał się tylko fundament.

Słup został zrekonstruowany w lipcu 2016 roku. Jest to piaskowcowa kopia oryginalnego słupa z odtworzonymi herbami, które się na nim znajdowały.

 

Na rozdrożu ‚Pod Jelenią Skałą’ znajdują się jeszcze dwie historyczne pamiątki – Dawny słup granicy oddziałów leśnych oraz kamienna kapliczka św. Jakuba.

Pokaz slajdów wymaga JavaScript.


Graniczny staw (Hraniční rybník)

Graniczny staw swoją nazwą pozwala się domyślać, że przebiega przy nim granica. I tak jest w rzeczywistości jeśli spojrzy się na mapy, zarówno te stare jak i współczesne – czyli obecną granicę krajów libereckiego i usteckiego.

źródło mapy: archivnimapy.cuzk.cz

Nie staw jednak był obiektem zainteresowania. Przede wszystkim chciałem zobaczyć tajemnicze ryty wykute na skale nieopodal. Opisałem to w osobnym wpisie „Valdštejnská skála„. Uważa się, że niektóre z rytów na tej skale mogą być związane również z oznaczaniem granic.

Po drodze na tę skałę przy brzegu Granicznego Stawu mijam stary słupek graniczny (50°49’47.5″N, 14°34’10.5″E).

Na słupku wykuto monogramy: ‚KA’ – Kamnitz (dzisiaj miejscowość Česká Kamenice); ‚R’ – Reichstadt (dzisiaj miejscowość Zákupy), numer porządkowy (w tym przypadku „N 8”) oraz data „1803”. Takich zachowanych słupków wyznaczających dawniej granicę ‚zasięgu’ miejscowości Kamnitz i Reichstadt jest w okolicy Granicznego Stawu kilka.


Horní Kamenice

Patrząc na stare mapy katastralne przebiegu dzisiejszej granicy krajów libereckiego i usteckiego zainteresował mnie szczególnie zaznaczony jeden znak graniczny, przy którym znajdował się opis – dwie daty: 1735 oraz 1832.


źródło mapy: archivnimapy.cuzk.cz

Miejsce to znajduje się tuż przy leśnej drodze nieopodal miejscowości Horní Kamenice (50°48’20.5″N, 14°27’21.5″E). Znakiem granicznym okazuje się tutaj być nieco ponad dwumetrowej wysokości skałka.

Od strony drogi widać wykute na skałce daty 1735 oraz 1832 opisane na starych mapach katastralnych.

Swoim zwyczajem obszedłem wokół całą skałkę. Zauważyłem z boku skałki od strony niewidocznej z leśnej drogi ciekawy ryt, który wygląda na datę:

Ten ryt jest już mocno starty, niemniej jednak jestem przekonany, że wykute pierwsze dwie cyfry to ‚1’ oraz ‚5’. Pozostałe dwie cyfry niestety nie są czytelne, w mojej opinii wyglądają na kolejne dwie cyfry ‚5’. Mogłoby to oznaczać, że wykuto na tej skałce XVI-wieczną datę ‚1555’.

Po powrocie do domu nie znalazłem niestety żadnych informacji o tej granicznej skałce koło miejscowości Horní Kamenice. Tym bardziej nie jestem w stanie potwierdzić czy faktycznie jest wykuta na niej XVI-wieczna data. Będę się jednak starał czegoś dowiedzieć na ten temat.


Trojhran / Dreiecker

Dzisiejsza granica czesko-niemiecka przebiega grzbietem Gór Łużyckich mniej więcej w osi wschód-zachód aby w pewnym momencie zmienić swój przebieg w kierunku północnym. W tym punkcie (jest to dokładnie początek 4 odcinka sekcji II granicy czesko-niemieckiej) znajduje się trójstyk granic, gdyż po stronie czeskiej dochodzi granica dwóch „krajów” – libereckiego i usteckiego (50°51’28.0″N, 14°37’08.0″E).

źródło zdjęcia lotniczego: mapy.cz

Miejsce to nosi czeską nazwę „Trojhran” lub niemiecką „Dreiecker” i od stuleci było związane ze stykającymi się tutaj granicami dóbr. Najstarsze wzmianki sięgają XVI wieku, w których pojawia się nazwa „Reinstein”. W protokole granicznym z 1604 roku pisze się natomiast o tym trójstyku „Die drei Kessel” albo „Dreischlag”. Trójstyk granic zaznaczony został na mapie Millera z 1720 roku.

źródło mapy: oldmaps.geolab.cz

Historyczny punkt styku granic „Trojhran / Dreiecker” to kilkumetrowej wysokości skała. Na skale tej oprócz współczesnego słupka granicy czesko-niemieckiej znaleźć można kilka dat oraz liter wykuwanych w przeszłości zapewne w celach ‚odnawiania’ linii granicznych.

Wykuwane litery były skrótami miast, do których należały tereny:

R, Ru = Rumburk;

RE = Reichstadt  (dzisiejsze Zákupy);

Z = Zittau

Pierwsza grupę rytów znaleźć można na północnej stronie skały.

Wykuto tutaj kilka dat. Jedną z nich jest ‚1657’ i jest to najstarsza wykuta data na tej skale (trafia więc ona do mojego zestawienia „Na kamieniach i skałach – wehikuł czasu„)

Kolejne daty to: 1679 (oraz litera „Z”)…

… 1697 i monogram „Ru”…

… ponownie 1697 i litera „Z”…

… oraz 1737 z liczbą początkową numeracji granicy w owym czasie – „N1”

Wschodnia ściana skałki również zawiera kilka rytów.

Dostrzec można datę 1719 oraz litery „R / Z”…

… datę 1783 oraz literę „Z” (wykuta obok litery liczba 180 może być numeracją granicy w owym czasie).

U szczytu tej strony skały kilka oznaczeń zostało skutych. Mogę tylko zgadywać, że prawdopodobnie mogły to być oznaczenia graniczne z czasów Niemieckiej Republiki Demokratycznej (z oznaczeniem „DDR”), lub oznaczenia „B/S” – (Bohmen/Sachsen), które były usuwane przez wojska pogranicza w latach 70-tych XX wieku.

Ostatnie z oznaczeń granicznych jest po zachodniej stronie skałki.

Tutaj widnieje data „1679” oraz litery „RE” i „R”.

Ostatnie oznaczenie wykuto w linii dzisiejszej granicy krajów libereckiego i usteckiego, która to granica była celem jednej z moich wędrówek po Górach Łużyckich. Ale o tej wędrówce będzie o osobnym wpisie. 🙂


Valdštejnská skála

Na południowo-zachodnich zboczach wzgórza Bučina (535 m n.p.m.) w Górach Łużyckich stoi w lesie kilkumetrowej wysokości piaskowcowa skała (50°49’47.5″N, 14°34’10.5″E).
Nazywa się ona Valdštejnská skála, a jej nazwa pochodzi najprawdopodobniej z niewłaściwego przetłumaczenia niemieckiego słowa ‚Waldstein’ (Leśna Skała). Niektóre źródła sugerują też, że nazwa skały może pochodzić od nazwiska szlacheckiego rodu Valdštejn.

Valdštejnská skála zbudowana jest z czterech piaskowcowych filarów. Wśród wielu innych tego typu skał, wyróżnia ją szereg rytów wykutych na każdej ścianie wszystkich filarów skalnych.

Znaczenie większości wykutych symboli i znaków jest do dzisiaj nieznane. Wiadomo na pewno, że niektóre z nich istniały na skale w XVI wieku. dowodem tego jest źródło pisane – protokół graniczny z 6 lipca 1555 r. W opisie tego protokołu znajduje się wzmianka: ” … kiedy przybyli do Wallensteina, po drugiej stronie zakrętu, do skały, na której wycięto różne znaki, takie jak pajęczyny, rtęć, kielich dwa klucze, krzyż itd., … „.

źródło: Archiv český, díl XXX., Praha 1913, str. 234-240. Tłumaczenie własne.


Skrajny lewy filar skalny ma ryty już w większości zatarte i nieczytelne. Jedynym charakterystycznym widocznym znakiem na tym filarze jest wykuty symbol w kształcie cyfry ‚4’:


Na środkowych filarach skalnych w pierwszym momencie rzuca się w oczy wykuty kilka metrów nad ziemią miecz i poniżej rodzaj herbu ze skrzyżowanymi kluczami.

Poniżej wykutego ‚herbu’ cały szereg rytów róznego rodzaju: monogramy, daty, symbole.

Wykute na tym filarze symbole przypominają młotek i kowadło oraz skrzypce. Ponadto wykute trzy krzyże mogą być śladem oznaczenia granicznego – w przeszłości znajdował sie tutaj trójstyk granic dóbr. Do dzisiaj poniżej skały przechodzi granica czeskich krajów: libereckiego oraz usteckiego.

Jeśli chodzi o wykute daty to na tym filarze można znaleźć wykuty rok 1690 …

… najbardziej widoczny jest rok 1699: …

… trzecia z dat to albo rok 1690 albo 1699 (ostatnia cyfra nie jest jednoznaczna):

Na dole ściany tego filaru skalnego tuż nad ziemią wykuto rok 1741:

 


Ryty znajdują się też na bocznej ścianie tego filaru skalnego. Tutaj wykuto zbiór symboli, ktorych znaczenie nie jest mi znane.


Na dole skrajnego prawego filaru skalnego dostrzec można oprócz niezrozumiałych kilku symboli najstarszą wykutą datę na tej skale – rok 1534. Data ta trafia do mojego zestawienia „Na kamieniach i skałach – wehikuł czasu„.

 

Oprócz najstarszej wykutej daty ten filar skalny również zawiera kolejne znaki i symbole:

 

 

Jak widać z tego wpisu Valdštejnská skála była dla mnie również ‚treningiem’ z przerysowywania skalnych rytów 😉